Charakterystyka Gór Izerskich
Położenie
Góry Izerskie tworzą zachodni człon Sudetów. Od wsch. i pd. - wsch. sąsiadują z Kotliną Jeleniogórska i Karkonoszami, od pd. i pd-zach. poprzez dolinę Nysy Łużyckiej z Górami Łużyckimi, a na pn. łączą się z Pogórzem Izerskim. Ich wsch. granice stanowi obniżenie Zimnej Przełęczy (525), granica pd.-wsch. biegnie w górę doliny Kamiennej od Piechowic do Szklarskiej Poręby i Przełęczy Szklarskiej (886 m) i dalej na pd. wzdłuż Mielnicy, Mumlavy i Izery do Rokytnic nad Jizerou. Granica pd. przebiega umownie od Vysokeho nad Jizerou na zach. przez Pencin i Dlouhy Most do Liberca. Granicę zach. wyznacza uskok tektoniczny biegnący od Liberca na pn. przez Mnisek, Detrichov do Frydlandu. Granica pn. prowadzi od Frydlandu na pn.-zach. przez Dolni Rasnice do Jindrchovice pod Smrkem i dalej do granicy państwowej z Polską. Stąd dalej na wsch. przez Pobiedną, Krobicę, Starym Traktem Handlowym Żytawsko - Jeleniogórskim przez Gierczyn i Przecznicę do Kwiecieszowic i skrajem Kotliny Starej Kamienicy do Kromnowa u podnóża Zimnej Przełęczy. Góry Izerskie tworzą rozległy i rozgałęziony system orograficzny, stanowiący odzwierciedlenie złożonej struktury geologicznej całego górotworu z granitową częścią centralną i metamorficzną aureolą. Tworząc ten system grzbiety i masywy górskie mają na ogół przebieg równoleżnikowy. Charakteryzują je szerokie, miejscami wklęsłe pokryte torfowiskami i często zalesione wierzchowiny z kopulastymi szczytami. Stanowią one fragmenty staro trzeciorzędowej powierzchni zrównania, która w młodszym trzeciorzędzie uległa tektonicznemu rozczłonkowaniu i nierównomiernemu, skośnemu wypiętrzaniu do obecnej wysokości, rzadko przekraczają 1000-1100 m npm. Na terenie Czech, poczynając od zach. wyróżnia się krótki Oldrichovsky hreben ze Spicakem (724), który na pd.-wsch. łączy się z rozległym masywem o kilku kulminacjach. Polska część Gór Izerskich obejmuje dwa równoległe do siebie, zbudowane w całości ze skał metamorficznych pasma: północne, niższe, zwane Grzbietem Kamienickim oraz południowe, wyższe, zwane Wysokim Grzbietem. Rozdzielają je doliny: w części zach. Kwisy, płynącej tu obniżeniem Świeradowa i w części wsch. Małej Kamiennej. Zwornikiem obu grzbietów jest przełęczowe siodło Rozdroża Izerskiego (767). W Polsce Wysoki Grzbiet zaczyna się na zach. kulminacją Smreka (1123), poprzez który łączy się z Vlasskym hrebenem na terytorium Czech. Ku wsch. ponad zrównana na poziomie ok. 1000 m wierzchowinę wznoszą się kolejno: Stóg Izerski (1107), Łużec (1035), Podmokła (1001), i wreszcie rozległy masyw Zielonej Kopy z kulminacją Gór Izerskich, Wysoką Kopą (1126). Od niej odchodzi na pd. szerokie rozczłonkowane ramię z Krogulcem (1001), Kozim Grzbietem (933) i Tkacką Górą (880). Granitowy masyw Krogulca opada łagodnie ku Przełęczy Szklarskiej. Na wsch. od Wysokiej Kopy Wysoki Grzbiet staje się wyraźnie węższy, a partie szczytowe bardziej skaliste. Wyróżniają się tu Izerskie Garby (1088), Zwalisko (1047) i Wysoki Kamień (1058). Dalej na wsch. Wysoki Grzbiet łagodnie opada ku Zbójeckim Skałom (686) w stronę Górzyńca. Grzbiet Kamienicki zaczyna się na zach. wyniosłym szczytem Sępiej Góry (828) tuż nad Świeradowem Zdrojem, po czym biegnie ku wsch. przez Dłużec (867 m) i Kowalówkę (888 m), od której ku pn. odchodzi ramię zakończone Wygorzelem (518 m). Grzbiet Kamienicki dalej przez rozległą kopułę najwyższej Kamienicy (973 m) schodzi na Rozdroże Izerskie, za którym w postaci wyraźnego grzbietu ciągnie się przez Jastrzębiec (792 m) i szereg niższych kulminacji po płytką Babią Przełęcz (646 m), za którą wznosi się odosobniony Ciemniak (699 m) opadający poprzez Bobrowe skały ku Zimnej Przełęczy (525 m).
Wody
Przez centralną część Gór Izerskich Przechodzi europejski dział wodny, dzielący dorzecza Odry i Łaby, a tym samym rozdzielający zlewiska mórz: Bałtyckiego i Północnego. Głównymi rzekami odwadniającymi Góry Izerskie, a uchodzącymi do Odry są: Nysa Łużycka z dopływem Smeda oraz Bóbr z Kwisą i Kamienną, natomiast do Łaby uchodzą: Izera i Ploucnice. Źródła rzek i potoków wypływających z Gór Izerskich zasilane są wodami podziemnymi, głównie typu szczelinowego i rumoszowego oraz wodami opadowymi retencjonowanymi w torfowiskach wysokich na wierzchowinach. Wysokie, nierównomiernie w ciągu roku rozłożone opady i znaczne nachylenie stoków przy słabo przepuszczalny podłożu sprzyjają gwałtownym spływom wód, wywołującym katastrofalne powodzie w dolinach i kotlinach śródgórskich. Powstają one wiosną wskutek gwałtownego tajania śniegów, latem pod wpływem deszczów nawalnych. Po serii wielkich powodzi w końcu XIX w. większość potoków górskich została uregulowana i zabudowana różnego typu urządzeniami regulującymi przepływ wód.
Klimat
Stosunki klimatyczne, podobnie jak w całych Sudetach, kształtują się w zależności od globalnej radiacji i cyrkulacji atmosferycznej oraz od czynników lokalnych: orientacji barier górskich, wysokości i ukształtowania terenu. W najniższym piętrze Gór Izerskich, na wys. 450-600 m średnia temperatura roczna wynosi około 6.5oC, okres wegetacyjny (ze średnią temperaturą powyżej 5oC) trwa około 200 dni i zaczyna się w połowie kwietnia. Lato termiczne (ze średnią dobową temperaturą powyżej 15oC) jest krótkie i trwa zaledwie 20 - 25 dni. Piętro 600-800 m charakteryzuje się średnią roczną temperaturą około 5,5-6oC. Okres wegetacyjny trwa około 190 dni i zaczyna się z końcem drugiej dekady kwietnia. Brak tu lata termicznego. Piętro najwyższe, powyżej 800 m, obejmuje wierzchowinę Gór Izerskich. Średnia roczna temperatura wynosi zaledwie około 4,5oC, okres wegetacyjny skraca się do około 175 dni i rozpoczyna pod koniec kwietnia, a średnia dobowa temperatura tego okres unie przekracza 10oC Wyróżniającą cechą klimatu Gór Izerskich są wysokie opady, których roczne sumy w partiach szczytowych przekraczają 1200, a nawet 1500 mm, z maksimum przypadającym na lipiec i minimum w lutym. Pokrywa śnieżna na wierzchowinach i stokach pn. zalega dłużej niż na tej samej wysokości w innych partiach Sudetów, średnio powyżej 110 dni. Dominują wiatry pd.-zach. z wyjątkiem maja, czerwca i lipca, kiedy to przeważają wiatry pn. W przebiegu rocznym dni pochmurnych jest ponad 5-krotnie więcej niż słonecznych. Częste są mgły i zamglenia, zwłaszcza w październiku. Najmniej zamglony jest czerwiec. Najwięcej dni słonecznych przypada na wrzesień.
Roślinność
Góry Izerskie pod względem geobotanicznym wchodzą w skład prowincji górskiej jako część okręgu zachodniosudeckiego. Zdecydowanie większą część obszaru zajmuje piętro (kraina) regla dolnego (401-1000 m). Niewielką część, obejmującą Wysoki Grzbiet powyżej 1000 m i teren ciągnący się na pd. od niego, posiada roślinność regla górnego i sporadycznie subalpejskiego. Tak jak w przeszłości, nadal dominują tu zespoły drzewiaste, które wskutek działalności gospodarczej w XIX w. zostały sztucznie przekształcone w reglu dolnym z lasu liściastego z dużym udziałem buku i jaworu lub lasu mieszanego, w bór czarny kwaśny. Tworzą go gęsto sadzone świerki na kwaśnym podłożu glebowym, silnie zacienione, stąd nie dopuszczające do rozwoju krzewów i zielonego runa. Ten monokulturowy skład świerczyny oraz osłabiona odporność w skutek silnego zanieczyszczenia powietrza w ostatnich kilkunastu latach stały się przyczynami częstych wiatrołomów oraz katastrofalnej klęski wskaźnicy modrzewianeczki (1979 r.), które pochłonęły setki hektarów lasów izerskich. Gatunki liściaste stanowią obecnie tylko niewielką domieszkę, przy czym zachowało się kilka zespołów buczyn: na pd. stoku Wysokiego Kamienia, przy drodze ze Świeradowa Zdroju do Czerniawy i na zboczu doliny Czarnego Potoku. Rozwinęło się w nich bogatsze runo, w którym występują m.in. szczyr trwały, marzanka wonna, poziewnik szorstki, gajowiec żółty, fiołek leśny, przytulia hercyńska i lilia złotogłów. W borze regla górnego rosną niemal wyłącznie świerki, w których z rzadka ukształtowały się niewielkie płaty borówczysk, przeważnie z borówką czarną, śmiałkiem pogiętym i darniowym oraz bażyną czarną. Nad potokami spotyka się brzozę karpacką, wierzbę śląską, tojad mocny, modrzyk górski, jaskier platanolistny, rutewkę orlikolistną. Niewielkie partie szczytowe Wysokiego Grzbietu wchodzące w skład piętra kosodrzewiny, położone są na wys. 1000-1100 m. Dominują tu łąki subalpejskie o składzie runa zbliżonym do łąk w dolinie Izery. Wyróżniają się w nim szczególnie: arcydzięgiel Litwo, gęsiówka Hallera, goryczka trojeściowa, jastrzębiec pomarańczowy, pięciornik złoty, wszewłoga górska, zawilec narcyzowy i gorysz miarz. Dzięki dużym opadom i obniżeniom terenu wykształciły się na różnych wysokościach torfowiska wysokie, położone płasko i częściej na stokach torfowiska zawieszone. Do większych należą stanowiska na Hali Izerskiej i koło Świeradowa Zdroju. W bogatym zespole ich roślinności uwagę zwracają rzadkie gatunki: sosna błotna, brzoza karłowata, jałowiec halny, rosiczki, wełnianeczka darniowa, malina moroszka. Wielką osobliwością sudecko jest bardzo rzadko spotykany mech świecący. Na obszarze Gór Izerskich znajdują się dwa rezerwaty przyrody. Są to: "Torfowisko Izerskie" i "Krokusy w Górzyńcu". Jednak na ochronę zasługują praktycznie całe Góry Izerskie, a szczególnie dolina Izery oraz liczne, rozproszone po całym terenie formy skalne o bardzo różnorodnych kształtach. Uchwałą WRN w Jeleniej Górze w 1986 r. utworzono obszar Krajobrazu Chronionego Karkonosze - Góry Izerskie. Obejmuje on całe Góry Izerskie stanowiąc otulinę dla Karkonoskiego Parku Narodowego.
Surowce mineralne
Z Górami Izerskimi jest związane występowanie nielicznych, lecz cennych surowców mineralnych. W całym paśmie Grzbietu Kamienieckiego, od granicy państwa po okolice Starej Kamienicy, w strefach rudnych szer. 1-5 m występują rudy cyny. Są to głównie kasyteryty (tlenek cyny), zawierające 0,15-0,16 % czystego metalu. Tradycje górnictwa rud cyny Gierczynie sięgają XV w. Kopalnie czynne były z przerwami do końca XVIII w. a w najpomyślniejszym okresie produkcja wynosiła około 20 t cyny rocznie. W początkach XIX w. kasyteryt wydobywano także w Krobicy. Dokonane po II wojnie światowej rozpoznanie geologiczne potwierdziło możliwość podjęcia eksploatacji na nowo. Ze złożami tymi są związane są także rudy kobaltu. Są to siarczki kobaltowo-arsenowe (smaltyn i safloryt) i związki kobaltowo-manganowe, wydobywane w rejonie Przecznicy i Krobicy od połowy XIX w. dla potrzeb manufaktur ceramicznych. Spośród surowców skalnych na uwagę zasługują jedynie gnejsy, leukogranity i łupki łyszczykowe. Gnejsy, których zasoby są praktycznie nieograniczone, eksploatowano dawniej lokalnie na tłuczeń drogowy i materiał budowlany. Leukogranity, występujące po pd. stronie pasma łupkowego, głównie w rejonie Kopańca, znajdują zastosowanie w przemyśle ceramicznym do produkcji porcelany technicznej i fajansu. Łupki łyszczykowe eksploatowane w Krobicy służą po zmieleniu jako nośnik preparatów chemicznych dla rolnictwa i jako posypka na papę. W rejonie Świeradowa Zdroju występują kwarce żyłowe, stosowane w przemyśle ceramicznym i hutnictwie. Największa żyła kwarcu ciągnąca się około 10 km długości i 10-80 m szerokości jest eksploatowana w kopalni "Stanisław" na Izerskich Garbach. W strefie dyslokacji tektonicznych w rejonie Świeradowa-Czerniawy występują wody lecznicze. Są to szczawy wodorowęglanowe, wapniowo-magnezowe i żelaziste o znacznej radoczynności i o różnym stopniu mineralizacji. Wykorzystywane są od dawna w lecznictwie uzdrowiskowym. Lecznictwo uzdrowiskowe spożytkowuje też torfy z torfowisk izerskich pozyskiwane dla cennej borowiny. Eksploatuje się je w dwóch złożach: "Jakuszyce" w rejonie Szklarskiej Poręby i "Izera" na Izerskiej Hali. Spotykane sporadycznie w Górach Izerskich kamienie jubilerskie i ozdobne: granaty, ametysty, kryształy górskie(kwarce), turmaliny i in. nie mają znaczenia gospodarczego.
|